Avatar, reż. James Cameron

Avatar, sci-fi, USA 2009

Jeśli duże wysokości sprawiają, że czujesz się nieswojo, jeśli myśl o rzucaniu się w kilometrową przepaść lub choćby wychylaniu znad śliskiej krawędzi, żeby zobaczyć, co jest na dole, nie budzi twojego entuzjazmu, przed obejrzeniem Avatara zażyj aviomarin. Większość akcji blockbustera Camerona dzieje się bowiem wśród gałęzi gigantycznego lasu porastającego planetę Pandora, którą żelazną pięścią marines pragnie zawłaszczyć bezlitosna korporacja. Gorączkowo walczy bowiem o minerał unobtainium (naprawdę tak się nazywa), "którego kilogram kosztuje 20 milionów" i traf chce, że właśnie na Pandorze jest go zatrzęsienie. Poza niezliczonymi gatunkami zwierząt (z których w rzeczywistości poznajemy pięć, nie licząc owadów) w tej niezwykłej megadżungli mieszkają również wielcy niebieskoskórzy elfoidalni Na'vi. Ziemianie, by zdobyć ich przychylność, na marginesie działań korporacji i wojska prowadzą naukowy program badawczy, który pozwala wcielać się wybranym badaczom w wyhodowane w tym celu ciała Na'vich (tytułowe awatary, coś jak surogaty), by nawiązywać kontakty z tubylcami. Resztę znamy z podręczników filmoznawstwa: żołnierz pierwotnie trzymający ze swoimi poznaje kulturę, poznaje kobietę, poznaje tradycję, wrasta w obce plemię, otwierają mu się oczy i, och, czy uda mu się nowo nabytą siłą ducha oraz wrodzonym sprytem powstrzymać nadchodzącą katastrofę? (Tańczący z wilkami, Ostatni Mohikanin, Ostatni samuraj, Księżniczka Mononoke, Lawrence z Arabii...).

Dziwna sprawa: film zrobił na mnie wrażenie, a jednak wszystko, co do tej pory napisałem o opowiadanej tam historii, brzmi jak spojrzenie z góry zblazowanego krytyka. Jest tak, bo Cameron rozgrywa fabularne zawikłania bardzo już zmęczonymi kartami i garścią wyświechtanych stereotypów o obcych ludach. Wiadomo jednak, że taką partię można przeprowadzić lepiej lub gorzej i tu jest lepiej niż gorzej. Trzymając się ram znanych baśni, twórcy filmu zrobili poruszającą fabułę, niepozbawioną też ironii, z kilkoma szpilami pod adresem buńczucznej wojennej polityki dzisiejszych USA. Narracja pozwala jednak przede wszystkim odpowiednio szeroko rozpostrzec się wielkiej, zamaszystej wizji ludu Na'vi i czującego lasu Pandory. Przesadą - choć niewielką - byłoby powiedzieć, że warto na film iść tylko dla efektów. Nawet jeśli, opowiadana historia spełnia warunek minimalny: nie przeszkadza w odbiorze wizji (podobnie jak gra aktorów) w przeciwieństwie do sytuacji z 2012 czy Surogatów. Szkiełko i oko widza cieszy także staranność wykonania i przemyślenie różnych detali - wnętrza, przedmioty - przekładające się na wiarygodność i spójność świata. Pamiętajmy jednak, że wciąż mowa o kinie masowym, które trzeba przystawiać do masowej miary.

Gdy wyruszyć na szlak tropienia nawiązań, zostajemy zalani ich falą od pierwszej minuty. Łatwo dopatrzeć się można bardzo bliskiego związku Avatara z produkcjami japońskiego Studia Ghibli, takimi jak wspomniana Mononoke, Nausicaa z Doliny Wichrów czy Ruchomy zamek Hauru. Zbliżone ekologiczno-ezoteryczne emanacje wysyła też Final fantasy. Podobną wizję idyllicznego-lecz-zagrożonego świata na drzewie (choć bardziej dobrotliwą) proponuje Kaena, słabo znana francuska animacja 3D z 2003 roku. Ścieżki pokazywania plemiennych waśni, relacji i tragedii przetarły Rapa Nui czy Apocalypto. Z kolei wizja komandosów w 2154 roku jest niepokojąco swojska, a w każdym razie nie wykracza zasadniczo poza obrazy wojaków z Obcego 2 oraz mnóstwa gier komputerowych. Słowem, Avatar czerpie pełnymi garściami z, jak to się mówi, skarbnicy filmowych pomysłów i SF-owych gadżetów. Robi to jednak zręcznie. Wątki, tła i gizma nie wiszą w próżni, lecz służą stworzeniu dość wiarygodnego świata, w którym miło się przebywa. Przeczuwam tu nawet potencjalną kultowość w stylu śródziemiowym i ziemiomorskim. Szczegółów można się oczywiście czepiać: dlaczego moda nie zmieniła się przez półtora wieku i jak to jest, że pterodaktyle strącają z nieba super-duper wojskowe helikoptery, albo czemu strzała z łuku odbija się od pancernej szyby, a już włócznia przebija ją jak pergamin. Jednak - jednak! - umysł oszołomiony potężną lawiną pejzaży i obrazów w pierwszej kolejności ma ochotę się zachwycać, a dopiero później, jeśli w ogóle, kwękać i szperać. A przecież po to nakręcono Avatara.

Cameron (to jego pierwsza rzecz po Titaniku) twierdził, że Avatar to przełom w kinie na miarę udźwiękowienia filmu albo wprowadzenia kolorowej taśmy. Trudno powiedzieć, o co dokładnie mu chodziło, bo film się wyróżnia pod względem rozmachu i skali, ale nie czegoś jakościowo innego. Chyba żeby uznać za wielką nowość to, że nakręcono go w 3D (uwaga, są dwie wersje: na wypasionej wydają specjalne okularki), ale to technologia znana od dobrych 30 lat. Sądzę, że Avatar jest dla kina SF tym, czym Aleksander Stone'a był dla nowoczesnego popularnego kina historycznego: wielką i mocną pozycją, trwale zapisaną w swoim dziesięcioleciu. Nie potrzeba wymyślać przełomów, żeby wystawić Avatarowi wysoką notę. Wciągający świat (w którym to my jesteśmy ci źli), modne ekologiczne tony i przede wszystkim monumentalna przepiękna wizja składają się na fajny film i odpowiednie uwieńczenie SF-owo udanego roku (District 9, Moon) oraz dekady.

*

Ciekawostka: lud Na'vi posiada własny język. Sądziłem, że zdecydowano się użyć jednego z istniejących, lecz okazuje się, że to rzecz wypracowana od zera przez kalifornijskiego profesora Paula Frommera. Czas pokaże, czy będzie fenomenem na miarę eltharin i klingońskiego, czy zasili księgi triviów gromadzonych przez nerdów. Więcej dowiedzieć się można w artykule po angielsku tutaj.